Zakrzepica to poważne schorzenie, które może prowadzić do wielu groźnych powikłań, w tym do zatorowości płucnej. Warto zrozumieć, czym dokładnie jest ta choroba, jakie są jej przyczyny, objawy oraz jak można jej zapobiegać. Przyjrzyjmy się bliżej wszystkim aspektom patologii, aby móc ją na czas rozpoznać.

Czym jest zakrzepica?

Zakrzepica (żylna choroba zakrzepowo-zatorowa) to stan patologiczny, w którym w naczyniu żylnym powstaje skrzeplina (zakrzep), co utrudnia przepływ krwi. Może to dotyczyć zarówno żył głębokich, jak i powierzchownych. Zakrzepica żył głębokich najczęściej występuje w kończynach dolnych, co prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

Rodzaje zakrzepicy

1. Zakrzepica żył głębokich – najczęściej występuje w kończynach dolnych (lokalizuje się wówczas w naczyniach zlokalizowanych w okolicy łydek). Oderwane fragmenty skrzeplin mogą prowadzić do zatorów w płucach. 
2. Zakrzepica żył powierzchownych – zazwyczaj jest związana z zapaleniem żył, które mogą dawać objawy widoczne na powierzchni skóry.

Przyczyny zakrzepicy

Zakrzepica jest wywoływana przez różne czynniki wpływające na krzepnięcie krwi oraz jej przepływ w naczyniach. Można wyróżnić trzy główne grupy przyczyn. Pierwszą są zaburzenia przepływu krwi, które mogą wynikać z unieruchomienia organizmu. Mowa tu o długotrwałym siedzeniu lub leżeniu (np. podczas długich podróży), co prowadzi do zmniejszonego przepływu krwi. Dlatego osoby po urazach typu złamania czy po operacjach są szczególnie narażone na powstawanie skrzepów ze względu na ograniczoną ruchomość. 

Drugą grupę przyczyn stanowią zaburzenia krzepnięcia, które mogą być uwarunkowane genetycznie. Niektóre osoby wykazują wrodzoną skłonność do nadmiernej krzepliwości krwi. Wzmożona krzepliwość może wynikać ze zmian hormonalnych – ciąży czy stosowania doustnych środków antykoncepcyjnych.

Kolejną przyczynę zakrzepicy stanowi uszkodzenie ściany naczynia, na przykład wskutek obecności cewnika. Może on mechanicznie naruszyć ścianę żyły, co sprzyja tworzeniu się zakrzepów.

Objawy zakrzepicy

Objawy zakrzepicy różnią się w zależności od lokalizacji zakrzepu, a choroba może rozwijać się bezobjawowo, co czyni ją szczególnie niebezpieczną. W przypadku zakrzepicy żył głębokich najczęściej występuje ból i obrzęk, zwłaszcza w dolnej kończynie, w okolicy łydki. Skóra w tej okolicy bywa cieplejsza i bardziej zaczerwieniona. Gdy dojdzie do zatorowości płucnej, czyli do oderwania się skrzepliny od ściany naczynia i przedostaniu się materiału zakrzepowego do tętnic płucnych, mogą wystąpić duszności, ból w klatce piersiowej oraz krwioplucie. Przy zakrzepicy żył powierzchownych często pojawia się ból w miejscu zakrzepu, któremu towarzyszy obrzęk i zaczerwienienie; można także wyczuć zgrubienie żyły w okolicy zapalenia żył powierzchownych.

Diagnostyka zakrzepicy

Diagnostyka zakrzepicy opiera się na szczegółowym wywiadzie lekarskim i odpowiednich badaniach. USG Dopplera pozwala ocenić przepływ krwi w naczyniach, a wysokie poziomy D-dimerów we krwi mogą wskazywać na obecność zakrzepicy. Pomocna jest też flebografia, czyli badanie rentgenowskie z użyciem kontrastu. Umożliwia ono zobrazowanie stanu naczyń krwionośnych. 

Profilaktyka zakrzepicy

Profilaktyka zakrzepicy jest niezwykle ważna, zwłaszcza dla osób należących do grupy ryzyka. Regularna aktywność fizyczna wspomaga utrzymanie prawidłowego krążenia, co zmniejsza ryzyko powstawania zakrzepów. Unikanie długotrwałego siedzenia, szczególnie podczas długich podróży, również odgrywa istotną rolę. Warto robić przerwy, aby rozprostować nogi i pobudzić krążenie. Stosowanie pończoch uciskowych jest zalecane osobom z predyspozycją do zakrzepicy, ponieważ poprawia przepływ krwi w kończynach dolnych, minimalizując ryzyko tworzenia się skrzeplin.

Kto jest w grupie ryzyka?

Zakrzepica występuje częściej u niektórych grup osób, szczególnie narażonych na rozwój tej choroby. W grupie ryzyka znajdują się przede wszystkim ludzie starsi, ponieważ wraz z wiekiem elastyczność naczyń krwionośnych maleje, co może sprzyjać tworzeniu się zakrzepów. 

Kobiety w ciąży również są bardziej narażone na zakrzepicę, gdyż zmiany hormonalne i zwiększone obciążenie układu krążenia w tym okresie wpływają na zwiększoną krzepliwość krwi. Osoby otyłe często mają zaburzenia metaboliczne i krążeniowe, co stanowi dodatkowy czynnik ryzyka. Pacjenci po operacjach, zwłaszcza po zabiegach ortopedycznych, są szczególnie podatni na zakrzepicę z powodu unieruchomienia i długotrwałego odpoczynku, który może prowadzić do zastoju krwi w żyłach.

Jak rozpoznać zakrzepicę?

Diagnostyka zakrzepicy opiera się na umiejętności rozpoznania objawów oraz szybkiej konsultacji z lekarzem. Wśród typowych symptomów, które mogą wskazywać na zakrzepicę, znajdują się: obrzęk, ból oraz zaczerwienienie kończyny, najczęściej nogi, a także uczucie jej ciepła. Objawy te mogą być mylone z innymi dolegliwościami, dlatego nie można ich bagatelizować, zwłaszcza jeśli pojawiają się po długotrwałym unieruchomieniu, na przykład po podróży lub zabiegu chirurgicznym. 

W przypadku wystąpienia duszności, bólu w klatce piersiowej lub nagłego osłabienia, które mogą wskazywać na zatorowość płucną, konieczne jest natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej. Szybkie zgłoszenie się do specjalisty i wykonanie odpowiednich badań, takich jak USG Dopplera, angio-CT klatki piersiowej czy test D-dimerów, pozwala na potwierdzenie lub wykluczenie zatorowości, co jest kluczowe dla wdrożenia właściwego leczenia i minimalizacji ryzyka powikłań.

Badania, które warto wykonać:

• e-Pakiet genetyczne predyspozycje do zakrzepicy, podstawowy – pakiet badań obejmuje analizę mutacji mogących zwiększać ryzyko powstawania zakrzepów krwi. Jest wskazany osobom z obciążeniem genetycznym trombofil.
• e-Pakiet dla każdego (maksimum) – badania w pakiecie są wskazane do wykonania w celu profilaktycznej oceny stanu zdrowia. Diagnostyka obejmuje takie badania, jak: morfologia krwi, OB, CRP ilościowo, PT (INR), APTT, fibrynogen, glukoza, elektrolity, lipidogram, próby wątrobowe, amylaza, mocznik, kreatynina, kwas moczowy, żelazo, wapń, magnez, TSH.
• e-Pakiet badania na krzepliwość krwi, koagulogram – pakiet badań wskazany jest do wykonania w celu oceny funkcjonowania układu krzepnięcia (np. przed zabiegiem operacyjnym), a także przy występowaniu niepokojących objawów, mogących mieć związek z zakrzepicą.

Bibliografia

1. M. Kałas, M. Siemiński i in., Zakrzepica żył głębokich – czy nadal jest wyzwaniem diagnostycznym?, „Forum Medycyny Rodzinnej” 201, nr 13(4), s. 149–158.
2. J. Neubauer-Geryk, L. Bieniaszewski, Zakrzepica żył powierzchownych, „Forum Medycyny Rodzinnej” 2018, vol. 12, nr 3, s. 99–101.
3. G.J. Merli, S.C. Litin, Perłowe zasady: zakrzepica i leczenie przeciwzakrzepowe, „Medycyna po Dyplomie” 2010, vol. 19, nr 9, s. 69–76.